Czy każdy może sprawdzić, na co samorząd wydaje publiczne pieniądze? Gdzie przebiega granica między jawnością działania władzy a ochroną określonych informacji? Choć dostęp do informacji publicznej jest jednym z podstawowych praw obywatelskich i fundamentem państwa demokratycznego, to wciąż jest on utrudniony lub niejasny. O tym, skąd biorą się te trudności i jakie zmiany mogłyby usprawnić obowiązujące przepisy, pisze dr Aleksander Kwaśniak w monografii Mankamenty regulacji z zakresu informacji publicznej – diagnoza i propozycje zmian w prawie, wydanej przez Oficynę Wydawniczą „Humanitas”.
Dyrektor Instytutu Nauk Prawnych Akademii Humanitas dr Aleksander Kwaśniak nie poprzestaje na omówieniu obowiązujących przepisów – choć jest to konieczne do zbudowania późniejszych rozważań – ale przede wszystkim stawia odważne pytania o to, czy obecny system rzeczywiście realizuje ideę jawności życia publicznego.
Informacja publiczna – czyli właściwie jaka?
Większość z nas słyszała o prawie do informacji publicznej, ale nie każdy wie, jak szeroki jest jego zakres. W praktyce oznacza ono możliwość uzyskania informacji dotyczących działalności organów państwa, samorządów oraz innych podmiotów wykonujących zadania publiczne. To mogą być między innymi informacje o wydatkach publicznych, zawieranych umowach, wynagrodzeniach osób pełniących funkcje publiczne, planowanych inwestycjach czy sposobie podejmowania decyzji przez administrację.
Prawo to nie jest jedynie ustawowym przywilejem. Jak przypomina autor, prawo do informacji publicznej zostało zapisane w art. 61 Konstytucji RP, który gwarantuje obywatelom dostęp do informacji o działalności organów władzy publicznej. Co ciekawe, obecna konstytucja jest pierwszą w historii Polski, która wprost ustanowiła takie uprawnienie.
Prawo, które służy obywatelom
Choć dziś dostęp do informacji publicznej wydaje się czymś naturalnym, w polskim porządku prawnym jest to stosunkowo młoda instytucja. Jak zauważa dr Aleksander Kwaśniak, przez stulecia to przede wszystkim władza gromadziła informacje o obywatelach. Dopiero współczesne państwa demokratyczne zaczęły przyjmować założenie, że również obywatele mają prawo wiedzieć, w jaki sposób wykonywane są zadania publiczne i jak funkcjonują instytucje państwa.
To właśnie ta zmiana perspektywy sprawiła, że informacja publiczna stała się jednym z podstawowych elementów jawności życia publicznego.
Jawność jest warunkiem demokracji
Dlaczego jawność jest tak ważna? Trudno kontrolować władzę bez wiedzy o jej działaniach. Trudno uczestniczyć w życiu publicznym bez dostępu do faktów. Trudno także budować zaufanie społeczne, jeśli decyzje podejmowane są za zamkniętymi drzwiami.
Dr Aleksander Kwaśniak przywołuje pogląd, zgodnie z którym jedną z immanentnych cech społeczeństwa demokratycznego jest zasada jawności życia publicznego, a jej podstawowym elementem pozostaje możliwość korzystania przez obywateli z prawa do informacji. Autor zwraca również uwagę, że bez dostępu do informacji dotyczących wykonywania zadań publicznych trudno mówić o świadomym uczestnictwie obywateli w życiu publicznym. Można powiedzieć, że informacja publiczna jest pierwszym szczeblem partycypacji społecznej. Zanim obywatel zabierze głos, weźmie udział w konsultacjach czy odda głos w wyborach, musi wiedzieć, co dzieje się w państwie i samorządzie.
Dostęp obywateli do informacji o funkcjonowaniu państwa czy samorządu jest dziś uznawany za standard. Warto jednak pamiętać, że działa stosunkowo od niedawna.
Gdzie zaczynają się problemy?
Choć idea jawności wydaje się prosta, praktyka okazuje się znacznie bardziej skomplikowana. W swojej monografii Mankamenty regulacji z zakresu informacji publicznej – diagnoza i propozycje zmian w prawie dr Aleksander Kwaśniak zwraca uwagę, że polskie przepisy dotyczące dostępu do informacji publicznej nie tworzą jednolitego i przejrzystego systemu. Regulacje są rozproszone, a ich stosowanie często prowadzi do sporów interpretacyjnych.
Przedmiotem zainteresowania dr Kwaśniaka są przede wszystkim mankamenty obecnych rozwiązań. Wśród analizowanych problemów znajdują się m.in.:
- sposoby uchylania się od obowiązku informacyjnego przez niektóre podmioty;
- trudności związane z uzyskaniem informacji przetworzonej;
- ograniczenia jawności i ich granice;
- skuteczność środków ochrony prawnej przysługujących obywatelom;
- przypadki nadużywania prawa do informacji publicznej;
- propozycje zmian legislacyjnych mających usprawnić cały system.
To spojrzenie z dwóch perspektyw jednocześnie – obywatela domagającego się informacji oraz instytucji zobowiązanej do jej udzielenia. Dzięki temu publikacja unika jednostronności i pokazuje rzeczywiste napięcia pojawiające się na styku prawa, administracji i oczekiwań społecznych.
Publikacja dla osób zainteresowanych funkcjonowaniem państwa
Monografia dra Aleksandra Kwaśniaka nie jest wyłącznie publikacją dla prawników czy administratywistów. To również wartościowa lektura dla studentów, pracowników administracji publicznej, samorządowców oraz wszystkich osób zainteresowanych funkcjonowaniem państwa, samorządu oraz mechanizmami budowania transparentności życia publicznego. Autor monografii pokazuje, że prawo do informacji publicznej nie jest abstrakcyjną konstrukcją prawną. To narzędzie, które wpływa na jakość demokracji i relacje między obywatelami a władzą.
Publikacja stanowi również przykład oferty Oficyny Wydawniczej „Humanitas”, która prezentuje aktualne problemy społeczne, prawne i administracyjne w sposób łączący rzetelność naukową z praktycznym spojrzeniem na rzeczywistość.
Warto wiedzieć więcej
Publikacja Mankamenty regulacji z zakresu informacji publicznej – diagnoza i propozycje zmian w prawie to kolejna pozycja w ofercie Oficyny Wydawniczej „Humanitas”, podejmująca aktualne i istotne problemy życia publicznego. Dla czytelników zainteresowanych prawem, administracją i funkcjonowaniem państwa będzie nie tylko źródłem wiedzy o obowiązujących regulacjach, lecz także zaproszeniem do dyskusji o tym, jak skuteczniej realizować zasadę jawności życia publicznego.
Zapraszamy do lektury: Mankamenty regulacji z zakresu informacji publicznej – diagnoza i propozycje zmian w prawie
