Lifelong learning nie jest dziś jedynie postulatem edukacyjnym, stał się koniecznością wpisaną w realia współczesności. Oznacza trwałą gotowość do aktualizowania wiedzy i redefiniowania kompetencji – zarówno w odpowiedzi na zmiany rynku pracy, jak i w trosce o własny rozwój poznawczy. Uczenie się przez całe życie coraz częściej przestaje być wyborem, a staje się warunkiem funkcjonowania w świecie, który nieustannie się przekształca.
Czym jest lifelong learning – próba definicji
Jeśli zadać pytanie, czym jest lifelong learning i co to znaczy w praktyce, najprostsza odpowiedź może być niewystarczająca. To nie tylko nauka przez całe życie, lecz raczej sposób rozumienia własnej obecności w świecie jako procesu. Jedna z najbardziej uznanych definicji lifelong learningu pochodzi z dokumentów Komisji Europejskiej Making a European Area of Lifelong Learning a Reality:
Wszelka aktywność edukacyjna podejmowana przez całe życie, mająca na celu rozwijanie wiedzy, umiejętności i kompetencji w wymiarze osobistym, obywatelskim, społecznym i/lub zawodowym.
W ujęciu naukowym opartym na literaturze pedagogicznej lifelong learning (skrót LLL) to proces ciągłego uczenia się obejmujący całe życie człowieka, realizowany w różnych formach – formalnych, pozaformalnych i nieformalnych. W praktyce lifelong learning zaczyna się tam, gdzie kończy się myślenie o edukacji jako o etapie. Nie jest przedłużeniem szkoły ani substytutem studiów. Jest raczej decyzją, by nie uznawać własnych kompetencji za ostateczne.
Idea uczenia się przez całe życie – między starożytnością a współczesnością
Choć termin lifelong learning wszedł do języka współczesnej debaty o edukacji, rozwoju i rynku pracy, to sama idea uczenia się przez całe życie ma znacznie głębsze korzenie. Jej źródeł należy szukać w filozofii starożytnej.
Konfucjusz widział w nauce drogę do harmonii społecznej i osobistej doskonałości. Sokrates uczynił z niewiedzy punkt wyjścia dla poznania. Platon traktował rozwój intelektualny jako warunek uczestnictwa w życiu polis, a Seneka pisał o kształtowaniu siebie jako zadaniu, które nie kończy się wraz z wiekiem. W tej filozoficznej perspektywie kształcenie przez całe życie przestaje być narzędziem, a staje się trwałą postawą wobec własnego rozwoju.W XX wieku koncepcja uczenia się dorosłych została rozwinięta i usystematyzowana m.in. przez Malcolma S. Knowlesa, który w teorii andragogiki podkreślał znaczenie autonomii osoby uczącej się oraz rolę doświadczenia w procesie edukacji. Z kolei R.J. Kidd analizował wpływ ciągłego uczenia się na rozwój społeczny i zdolność jednostek do funkcjonowania w zmieniających się warunkach gospodarczych. Wraz z raportami UNESCO i OECD z lat 70. XX wieku oraz późniejszymi dokumentami Unii Europejskiej lifelong learning zaczyna funkcjonować jako element strategii rozwoju społecznego i gospodarczego. To właśnie wtedy idea ta przestaje być wyłącznie koncepcją teoretyczną, a zaczyna pełnić funkcję narzędzia polityki publicznej.
Dlaczego warto uczyć się przez całe życie we współczesnym świecie?
Pytanie o sens lifelong learningu powraca szczególnie często w momentach przełomu – zmiany pracy, kryzysu, decyzji o dalszym kształceniu. W rzeczywistości jednak nie dotyczy ono pojedynczych sytuacji, lecz całej trajektorii życia. Koncepcja VUCA (Volatility, Uncertainty, Complexity, Ambiguity), wywodząca się z analiz strategicznych U.S. Army War College, opisuje rzeczywistość charakteryzującą się zmiennością, niepewnością, złożonością i niejednoznacznością. W takim ujęciu tradycyjne rozumienie stabilności i przewidywalności traci na znaczeniu, ponieważ zarówno organizacje, jak i jednostki funkcjonują dziś w środowisku coraz trudniejszym do przewidzenia. Lifelong learning pozwala tę niestabilność oswoić. Nie poprzez iluzję kontroli, lecz poprzez zdolność adaptacji. Osoba, która traktuje uczenie się przez całe życie jako element swojej codzienności, nie tyle przewiduje zmiany, ile jest na nie przygotowana.
Lifelong learning na rynku pracy – między koniecznością a przewagą
Jeżeli istnieje obszar, w którym LLL przejawia swoją najbardziej pragmatyczną wartość, to jest nim właśnie rynek pracy. Raporty dotyczące przyszłości rynku pracy wskazują, że wiele zawodów ulegnie transformacji, a rozwój technologii będzie wymagał nabywania nowych kompetencji. Jednocześnie pojawiają się nowe role, które wymagają nie tylko określonych kompetencji, lecz przede wszystkim zdolności ich szybkiego rozwijania i aktualizowania.
W tej sytuacji lifelong learning nie jest już tylko dodatkowym atutem, ale staje się warunkiem utrzymania konkurencyjności. Osoby, które konsekwentnie rozwijają kompetencje, nie tylko łatwiej znajdują zatrudnienie, lecz także częściej zmieniają ścieżki kariery w sposób świadomy, a nie wymuszony. Naturalnym uzupełnieniem tej strategii są studia podyplomowe, które pozwalają szybko aktualizować wiedzę i dostosowywać ją do aktualnych potrzeb rynku.
Lifelong learning a zdrowie – mniej oczywisty wymiar rozwoju
Rzadziej mówi się o tym, że nauka przez całe życie ma wymiar wykraczający poza rynek pracy. Tymczasem badania nad funkcjonowaniem mózgu wskazują, że aktywność poznawcza sprzyja utrzymaniu jego plastyczności.
Lifelong learning wpływa na:
- zdolność tworzenia nowych połączeń neuronalnych;
- opóźnianie procesów starzenia poznawczego;
- redukcję ryzyka chorób neurodegeneracyjnych (m.in. choroba Alzheimera, choroba Parkinsona, stwardnienie zanikowe boczne (ALS).
W tym sensie kształcenie przez całe życie można traktować nie tylko jako inwestycję w karierę, lecz także jako formę profilaktyki zdrowotnej. To perspektywa szczególnie istotna w starzejących się społeczeństwach, gdzie edukacja przez całe życie staje się jednym z narzędzi utrzymania jakości życia.
Lifelong learning poza pracą – przestrzeń, której nie warto ignorować
Lifelong learning najczęściej kojarzony jest z rozwojem zawodowym i budowaniem kompetencji na rynku pracy. Warto jednak zauważyć, że jego znaczenie wykracza poza tę sferę i obejmuje również rozwój osobisty oraz funkcjonowanie społeczne.
W tym kontekście edukacja przez całe życie obejmuje również:
- rozwój zainteresowań – poszerzanie własnych zainteresowań sprzyja ciekawości poznawczej, kreatywności i otwartości na nowe doświadczenia;
- pogłębianie relacji – uczenie się w środowisku społecznym sprzyja budowaniu relacji, wymianie doświadczeń i rozwijaniu kompetencji interpersonalnych;
- rozumienie świata społecznego i kulturowego – poszerzanie wiedzy pomaga lepiej rozumieć złożoność procesów społecznych i kulturowych oraz podejmować bardziej świadome decyzje.
Jest to różnica między uczeniem się z konieczności, gdy wymusza to sytuacja, a uczeniem się wynikającym z własnej inicjatywy i potrzeby rozwoju – różnica subtelna, ale fundamentalna.
Jak wdrożyć lifelong learning – od decyzji do praktyki
Lifelong learning najczęściej funkcjonuje w kontekście polityk edukacyjnych i strategii rynku pracy, dlatego bywa postrzegany jako koncepcja systemowa. W praktyce jednak zaczyna się od decyzji jednostkowej. Nie chodzi o radykalne zmiany, lecz o przesunięcie perspektywy. Uczenie się przez całe życie polega nie tyle na liczbie ukończonych kursów, ile na tym, czy wybrane formy kształcenia – w tym studia czy szkolenia – przekładają się na rozwój kompetencji.Początek bywa prosty: powrót do czytania, świadome wybory edukacyjne, rozwijanie kompetencji, które wcześniej pozostawały na marginesie. Z czasem lifelong learning przestaje być działaniem intencjonalnym, a staje się nawykiem poznawczym.
Lifelong learning jako styl życia
Na końcu tej drogi pojawia się moment, w którym lifelong learning przestaje być wyborem podejmowanym w określonych okolicznościach, a staje się już sposobem funkcjonowania. Osoba, która traktuje kształcenie przez całe życie jako naturalny element swojego rozwoju, nie postrzega wiedzy jako czegoś, co można raz zgromadzić, lecz jako proces, który stale się rozwija. To podejście, które nie daje poczucia zakończenia, ale oferuje coś znacznie cenniejszego: gotowość do dalszego uczenia się i podejmowania nowych wyzwań.
FAQ
Ile czasu należy poświęcać na rozwój w ramach lifelong learning?
Nie ma jednej odpowiedzi — kluczowa jest regularność i dopasowanie formy nauki do własnych celów i możliwości.
Czy lifelong learning wymaga formalnej edukacji?
Nie — może obejmować zarówno studia i kursy, jak i samodzielną naukę, doświadczenie zawodowe czy rozwój zainteresowań.
Jakie kompetencje warto rozwijać w ramach lifelong learning?
Najczęściej wskazuje się: kompetencje cyfrowe, umiejętności analityczne, kompetencje interpersonalne, zdolność uczenia się (learning agility).
Bibliografia
European Commission, Making a European Area of Lifelong Learning a Reality, Bruksela 2001.
Fundacja Digital Poland, Technologia w służbie społeczeństwu. Czy Polacy zostaną społeczeństwem 5.0?, 2025.
Holmes, Jeffrey D., Edukacja i uczenie się, 2019.
International Commission on the Development of Education, Learning to Be: The World of Education Today and Tomorrow, UNESCO, 1972.
Kidd, R.J., The Implications of Continuous Learning, 1966.
Knowles, Malcolm S., Elwood F. Holton III, Edukacja dorosłych, 2009.
Konfucjusz. Analekta, tłum. i oprac. Katarzyna Pejda, 2018.
OECD, Recurrent Education: A Strategy for Lifelong Learning, 1973.
Platon, Obrona Sokratesa, 2019.
Platon, Państwo, tłum. Władysław Witwicki, 2020.
Seneka, Listy moralne do Lucyliusza, 2010.
Vetulani J., Mózg. Fascynacje, problemy, tajemnice, 2014.
