Gdy hormony wpływają na myślenie. Nieoczywiste oblicze chorób endokrynologicznych i metabolicznych

Gdy pamięć zawodzi, koncentracja szwankuje, a myśli biegną jakby wolniej, najłatwiej jest obwinić przemęczenie czy stres. Czasem jednak trop prowadzi znacznie głębiej – do układu hormonalnego i procesów metabolicznych. Te mniej oczywiste zależności między hormonami a funkcjonowaniem mózgu bada dr Anna Piętoń z Akademii Humanitas, autorka monografii Neurokognitywne aspekty chorób endokrynologicznych i metabolicznych.

Mózg i hormony – wzajemne oddziaływanie

Pamięć, uwaga, funkcje wykonawcze (w tym planowanie) oraz szybkość przetwarzania informacji należą do kluczowych obszarów funkcjonowania poznawczego[1], które umożliwiają nam sprawne działanie w codziennym życiu. Ich przebieg jest związany nie tylko z aktywnością układu nerwowego, ale również z wieloma procesami biologicznymi zachodzącymi w organizmie. Istotną rolę odgrywają wśród nich procesy hormonalne i metaboliczne. Zaburzenia gospodarki hormonalnej mogą wpływać m.in. na neuroprzekaźnictwo, neuroplastyczność oraz metabolizm glukozy w mózgu[2], a tym samym wiązać się ze zmianami w funkcjonowaniu poznawczym.

Dlatego choroby endokrynologiczne i metaboliczne, takie jak niedoczynność i nadczynność tarczycy, choroba Hashimoto, cukrzyca czy insulinooporność, mogą mieć znaczenie nie tylko dla ogólnego stanu zdrowia, lecz także dla sprawności umysłowej. U osób zmagających się z tymi schorzeniami mogą pojawiać się trudności z pamięcią, koncentracją czy tempem myślenia. Zależności między procesami hormonalnymi, metabolicznymi a funkcjonowaniem poznawczym są złożone i wymagają interdyscyplinarnego spojrzenia.

To właśnie na styku neuropsychologii i endokrynologii znajdują się zainteresowania badawcze dr Anny Piętoń z Akademii Humanitas.

Funkcjonowanie poznawcze w świetle badań

W ramach badań własnych opisanych w monografii dr Anna Piętoń analizowała funkcjonowanie poznawcze osób z chorobami endokrynologicznymi i metabolicznymi. Pierwszy etap miał charakter eksploracyjny i obejmował badanie ankietowe, w którym udział wzięły 204 osoby w wieku od 20 do 65 lat. Kwestionariusz zawierał pytania dotyczące m.in. pamięci, koncentracji, zmęczenia, motywacji oraz tzw. mgły umysłowej. Uczestnicy oceniali również swoje samopoczucie i funkcjonowanie poznawcze przed diagnozą oraz w chwili badania. Po analizie danych i zastosowaniu kryteriów selekcji do dalszych badań zakwalifikowano 136 osób.

Porównanie odpowiedzi tych uczestników wykazało istotne statystycznie różnice w samoocenie części funkcji poznawczych. W drugim pomiarze uczestnicy niżej oceniali nasilenie części zgłaszanych trudności, m.in. w zakresie odczuwanych trudności z koncentracją i pamięcią, przypominaniem sobie imion, zapamiętywaniem zadań oraz czytaniem tego samego fragmentu tekstu. Niższy wynik odnotowano również w ocenie nasilenia tzw. mgły umysłowej. Przykładowo, średnia ocena tego doświadczenia zmniejszyła się z 4,31 przed diagnozą do 3,65 w chwili badania. Są to jednak porównania retrospektywnych deklaracji uczestników, a nie pomiary wykonane bezpośrednio przed rozpoznaniem choroby i po nim. Nie pozwalają więc ustalić, co mogło wpłynąć na zaobserwowane różnice.

Kolejnym etapem było indywidualne badanie neuropsychologiczne z wykorzystaniem testu ACE-III, przeprowadzone w grupie 30 osób: 16 z chorobami endokrynologicznymi i 14 z zaburzeniami lub chorobami metabolicznymi. Test pozwala ocenić różne obszary funkcjonowania poznawczego, w tym uwagę, pamięć, płynność słowną, funkcje językowe i wzrokowo-przestrzenne. Średni wynik uczestników wyniósł 90 punktów na 100 możliwych. Cztery osoby uzyskały wynik poniżej przyjętego punktu odcięcia, a pięć znalazło się na jego granicy.

Wyniki ankiety i badania neuropsychologicznego dostarczają informacji o subiektywnie zgłaszanych trudnościach oraz funkcjonowaniu poznawczym osób z badanej grupy. Należy jednak pamiętać, że badania miały charakter przekrojowy, nie obejmowały grupy kontrolnej zdrowych osób, a dobór uczestników był celowy. Nie pozwalają zatem jednoznacznie określić związku przyczynowo-skutkowego między chorobami endokrynologicznymi i metabolicznymi a obserwowanymi trudnościami.

Interdyscyplinarne podejście do zdrowia

Jednym z ważniejszych wniosków płynących z monografii jest potrzeba ściślejszej współpracy specjalistów różnych dziedzin. W przypadku pacjentów zgłaszających problemy z pamięcią, uwagą czy tempem myślenia warto brać pod uwagę nie tylko przyczyny neurologiczne i psychologiczne, lecz także możliwe uwarunkowania hormonalne i metaboliczne. Takie spojrzenie może pomóc lepiej rozumieć zgłaszane trudności i dobierać adekwatne formy diagnostyki oraz wsparcia.

Dr Anna Piętoń wskazuje również na potrzebę dalszego rozwijania badań nad wzajemnymi zależnościami między układem hormonalnym a procesami poznawczymi i emocjonalnymi. W tym kontekście proponuje rozwijanie koncepcji endokrynopsychologii – obszaru, który łączyłby perspektywę endokrynologiczną i psychologiczną. Sama monografia stanowi punkt wyjścia do dalszych analiz, a nie zamknięcie tematu.

Między nauką a praktyką

Dr Anna Piętoń to psycholożka o specjalności neuropsychologia kliniczna, diagnostka II stopnia qEEG i terapeutka neurofeedback, a także pedagożka specjalna i doradczyni zawodowa. Pracuje jako pracowniczka badawczo-dydaktyczna Akademii Humanitas w Sosnowcu, należy do Polskiego Towarzystwa Neuropsychologicznego i prowadzi ośrodek Neuronalne. Neuropsychologia – Terapia – Rozwój.

Jej zainteresowania naukowe koncentrują się na neurokognitywnych mechanizmach chorób endokrynologicznych i metabolicznych, neuroodmienności oraz wpływie hormonów na funkcje poznawcze.

Poszerz wiedzę o neuropsychologicznych aspektach chorób

Więcej o zależnościach między chorobami endokrynologicznymi i metabolicznymi a funkcjonowaniem poznawczym można dowiedzieć się z 📖 monografii dr Anny Piętoń oraz rozmowy z autorką w 🎥 podcaście Akademii Humanitas.

Zachęcamy do zapoznania się z publikacją dr Anny Piętoń oraz obejrzenia rozmowy z autorką, w której poruszane są między innymi zagadnienia mgły mózgowej, choroby Hashimoto, insulinooporności, pamięci i koncentracji.


[1] E. Nęcka, J. Orzechowski, B. Szymura, Sz. Wichary, Psychologia poznawcza, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2020.

[2] A. Pietoń, Neurokognitywne aspekty chorób endokrynologicznych i metabolicznych, Oficyna wydawnicza Akademii Humanitas, Sosnowiec 2025.